Të gjithëve na ndodh. Jemi zhytur në një bisedë me një mik të mirë… dhe koha duket sikur shkrihet. Ose kemi menduar të shohim vetëm një episod të një seriali para gjumit. Pastaj, në njëfarë mënyre, e gjejmë veten në mes të sezonit të tretë dhe është pothuajse koha të bëhemi gati për punë.

Një perceptim i shtrembëruar i kohës mund t’i ndodhë kujtdo herë pas here. Por për njerëzit me çrregullim të hiperaktivitetit dhe deficitit të vëmendjes (ADHD) ose çrregullim të spektrit të autizmit (ASD), ndjekja e kohës mund të jetë veçanërisht e vështirë.

Disa njerëz e quajnë këtë “verbëri ndaj kohës”. Ajo mund të jetë pasojë e natyrshme e hiperpërqendrimit (hyperfocus), kur përfshihemi aq shumë në një aktivitet saqë bllokojmë gjithçka tjetër përreth.

Koha duket se kalon më shpejt kur bëjmë diçka që na pëlqen. Ndërsa mund të duket sikur ndalon kur pastrojmë dyshemenë ose ngecim në trafik. Sipas specialistit të shëndetit të sjelljes te fëmijët, Michael Manos, PhD, ekziston një arsye shkencore për këtë.

“Kur bëni diçka që ju intereson shumë, truri juaj angazhohet ndryshe nga sa kur bëni diçka që nuk është aq stimuluese”, shpjegon ai.

Dr. Manos shpjegon se si truri ynë përfshihet plotësisht në aktivitete të caktuara dhe se si kjo mund të na bëjë të humbasim ndjenjën e kohës.

Çfarë është “verbëria ndaj kohës”?

“Verbëria ndaj kohës” i referohet vështirësisë për të kuptuar se sa kohë ka kaluar ose për të vlerësuar se sa kohë do të zgjasë një aktivitet.

Dr. Manos thotë se verbëria ndaj kohës nuk është një diagnozë dhe as një simptomë specifike. Është më tepër një mënyrë e përgjithshme për të përshkruar fenomenin e humbjes së ndjenjës së kohës. Për disa njerëz, kjo mund të jetë më e theksuar.

“Të gjithë përjetojnë verbëri ndaj kohës herë pas here”, thotë Dr. Manos. “Të gjithë mund të përfshihemi aq shumë në diçka sa të futemi ‘në zonë’. Megjithatë, disa njerëz me ADHD kanë më shumë gjasa të kenë vështirësi të gjykojnë se sa kohë do t’u marrë një aktivitet ose të humbasin ndjenjën e kohës.”

Njerëzit me ADHD njihen për vështirësitë me vëmendjen. Madje, kjo është pjesë e vetë emrit të çrregullimit. Por kjo është vetëm njëra anë e medaljes.

Në anën tjetër, njerëzit me ADHD mund të kenë edhe më shumë gjasa të hiperpërqendrohen në aktivitete të caktuara dhe të mos e vënë re fare kalimin e minutave. Dr. Manos shpjegon pse.

Si ndodh verbëria ndaj kohës?

Truri ynë kalon vazhdimisht nga një lloj vëmendjeje te tjetri, në varësi të situatës. Këto njihen si vëmendja automatike dhe vëmendja e drejtuar.

Vëmendja automatike lidhet me një rrjet të trurit të njohur si rrjeti i mënyrës së parazgjedhur (default mode network). Është gjendja ku ndihemi më natyrshëm. E përdorim kur bëjmë diçka që na intereson — për shembull, kur dekorojmë një tortë me tre kate ose vrapojmë për një kohë të gjatë në një ditë të bukur vere.

Është lloji i vëmendjes që e bën kohën të fluturojë, sepse po kalojmë mirë. Në njëfarë mënyre, është si kontrolli automatik i mendjes.

Vëmendjen e drejtuar e përdorim kur merremi me gjëra që duhet t’i bëjmë, por jo domosdoshmërisht duam t’i bëjmë. Mund të jetë dëgjimi i një leksioni veçanërisht monoton në shkollë ose plotësimi i deklaratës së taksave.

Këto aktivitete nuk janë shumë stimuluese dhe ndonjëherë kërkojnë përpjekje të konsiderueshme për ta mbajtur mendjen të mos endet. Kjo ndodh sepse truri dëshiron të gjejë diçka më të këndshme, në mënyrë që të rikthehet te vëmendja automatike dhe të “heqë këmbën nga gazi”.

“Kur përjetoni verbëri ndaj kohës, kjo ndodh sepse po funksiononi me vëmendje automatike”, shpjegon Dr. Manos. “Jeni përfshirë në diçka dhe jeni të emocionuar për të. Prandaj, nuk po e vini re kohën.”

Askush nuk e pëlqen veçanërisht përdorimin e vëmendjes së drejtuar. Është e lodhshme dhe kërkon shumë përpjekje për t’u ruajtur. Por për njerëzit me ADHD, angazhimi në këtë lloj vëmendjeje mund të jetë edhe më i vështirë.

“Njerëzit me ADHD priren të kenë një vëmendje automatike shumë të fortë. Kur bëjnë diçka që u pëlqen, ata mund të zhyten më lehtë në hiperpërqendrim”, thotë Dr. Manos. “Por truri i tyre, në përgjithësi, e ka më të vështirë të përdorë vëmendjen e drejtuar. Prandaj, shumë njerëz me ADHD shmangin në mënyrë aktive situatat ku duhet të përdorin vëmendjen e drejtuar, sepse është thjesht shumë e vështirë për ta.”

Me fjalë të tjera, njerëzit me ADHD mund të etiketohen shpesh si “të verbër ndaj kohës” për shkak të prirjes së tyre për të kërkuar aktivitete që përdorin vëmendjen automatike.

Dhe çfarë ndodh? Përfshihen plotësisht në aktivitet, shkëputen nga gjithçka tjetër dhe humbasin ndjenjën e kohës.

Këshilla për ta menaxhuar verbërinë ndaj kohës

Kur humbisni rregullisht ndjenjën e kohës, mund të bëhet më e vështirë të përfundoni punët brenda afatit ose të jeni aty ku duhet të jeni, në kohën kur duhet të jeni.

Çelësi për të mos lejuar që vëmendja automatike t’ju marrë kontrollin e ditës është të gjeni mënyra për ta rikthyer vëmendjen te momenti i tanishëm. Pra, duhet ta “nxirrni” trurin nga hiperpërqendrimi duke i kujtuar se ka edhe gjëra të tjera që kërkojnë vëmendjen tuaj.

“Vendosja e kujtesave në botën fizike mund ta rikthejë mendjen në momentin e tanishëm dhe t’ju ndihmojë të qëndroni të përqendruar te detyra”, thotë Dr. Manos.

Provoni këto mënyra për t’u shkëputur kur vëmendja automatike bëhet tepër intensive:

1. Vendosni një alarm.
Përdorni telefonin ose një pajisje tjetër për të vendosur një kohëmatës që t’ju paralajmërojë kur është koha të kaloni në aktivitetin tjetër.

2. Vini re aktivitetet që ju zhysin në hiperpërqendrim.
Mendoni se cilat aktivitete kanë tendencë t’ju mbajnë të përqendruar për një kohë të gjatë. Përpiquni t’i shmangni kur nuk keni kohë për to — për shembull, para gjumit ose para se të duhet të dilni për një takim.

3. Provoni teknikën “nëse-atëherë”.
Vendosni një objektiv që duhet ta arrini, si për shembull përgatitja e darkës. Nëse e përfundoni atë, atëherë do të bëni aktivitetin tjetër në listën tuaj, si të lexoni dy kapituj të një libri që ju pëlqen.

Në fund

Të gjithëve mund të na ndodhë të humbasim ndjenjën e kohës herë pas here. Dhe kur kjo ndodh sepse po bëjmë diçka argëtuese, nuk është domosdoshmërisht diçka e keqe.

Por nëse humbja e kohës fillon të ndërhyjë në prioritetet tuaja, punën, detyrimet ose jetën e përditshme, mund të jetë koha të bëni disa ndryshime.

Nëse jetoni me ADHD dhe e përjetoni verbërinë ndaj kohës në një mënyrë që ndikon në aftësinë tuaj për të përballuar aktivitetet e përditshme, flisni me profesionistin tuaj shëndetësor për shqetësimet tuaja.