Vdekja e një personi të dashur është e dhimbshme dhe e ndërlikuar për të rriturit, por për fëmijët që përballen me humbjen për herë të parë ajo mund të jetë po aq konfuze sa edhe tronditëse. Në lidhje me këtë temë, UNICEF-i  rekomandon disa mënyra se si mund t’i mbështesni dhe çfarë mund të prisni gjatë kësaj faze.

 Çfarë janë humbja dhe zia?

Humbja dhe zia mund të kenë një ndikim të madh psikologjik te njerëzit. Humbja zakonisht lidhet me diçka që mund të rikthehet, ndërsa zia shpesh lidhet me diçka më të përhershme, si divorci ose vdekja e një miku apo anëtari të familjes. Ajo që e bën përballimin e zisë pas një vdekjeje kaq të vështirë është procesi i kuptimit dhe pranimit se ai person nuk do të kthehet më.

 Si e përjetojnë fëmijët zinë?

Reagimi i një fëmije ndaj vdekjes së një personi të dashur ndryshon në varësi të moshës dhe përvojave të mëparshme në jetë. Çdo fëmijë është i ndryshëm dhe shembujt më poshtë të reagimeve sipas moshës mund të shfaqen te fëmijë të moshave dhe niveleve të ndryshme të zhvillimit intelektual.

Fëmijët e vegjël nën moshën 5 vjeç shpesh nuk e kuptojnë se vdekja është e përhershme dhe mund të pyesin nëse personi që ka vdekur do të kthehet. Ata mund të shfaqin edhe sjellje të tjera, si nevoja e madhe për t’u qëndruar pranë kujdestarëve ose rikthim në sjellje më të hershme, për shembull urinim në shtrat. Këto janë reagime shumë të zakonshme dhe zakonisht ndalojnë pas një periudhe kohe.

Fëmijët më të rritur, nga 6 deri në 11 vjeç, fillojnë ta kuptojnë se vdekja është e përhershme, edhe pse disa 6-vjeçarë mund ta kenë ende të vështirë ta kuptojnë këtë. Ata mund të shqetësohen se edhe anëtarë të tjerë të familjes ose miq të dashur mund të vdesin. Mund të fillojnë të bëjnë më shumë pyetje dhe të duan të kuptojnë se çfarë ka ndodhur. Zinë mund ta shprehin përmes zemërimit ose përmes dhimbjeve fizike.

Adoleshentët dhe të rinjtë rreth moshës 12 vjeç e kuptojnë se vdekja është e pakthyeshme dhe se ajo i ndodh të gjithëve, përfshirë edhe vetë ata. Shpesh janë të interesuar të kuptojnë pse ndodhin gjërat. Reagimet e tyre mund të ndryshojnë dhe mund të përfshijnë indiferencë, zemërim, trishtim të thellë ose vështirësi në përqendrim.

Mbani mend se nuk ka një mënyrë “të saktë” për të përjetuar zinë dhe nuk ka faza të përcaktuara në të cilat duhet të shfaqen emocione apo sjellje të caktuara. Reagimet e fëmijëve ndryshojnë shumë në varësi të moshës, aftësive të tyre intelektuale, marrëdhënies me personin që ka vdekur, reagimeve të anëtarëve të tjerë të familjes, si dhe kulturës dhe shoqërisë ku jetoni.

 Si t’i tregoni fëmijës tuaj se një person i dashur ka vdekur?

Gjëja më e rëndësishme është të mos e fshihni të vërtetën dhe të mos e shtyni momentin për ta thënë. Është e natyrshme që ju të dëshironi ta mbroni fëmijën tuaj, por është më mirë të jeni të sinqertë. Kur i tregoni fëmijës se çfarë ka ndodhur, kjo rrit besimin e tij ndaj jush dhe e ndihmon të përballojë më mirë humbjen e personit të dashur.

Përpiquni të gjeni një vend të sigurt dhe të qetë për të folur me fëmijët tuaj dhe mendoni paraprakisht se çfarë do të thoni. Kërkojuni fëmijëve të ulen pranë jush. Nëse është një fëmijë i vogël dhe ka një lodër apo objekt të preferuar që i jep siguri, lejojeni ta mbajë me vete. Flisni ngadalë dhe bëni pauza shpesh, që ata të kenë kohë ta kuptojnë atë që po u thoni dhe që edhe ju të keni kohë të menaxhoni emocionet tuaja.

Tregoni empati dhe jini të sinqertë me fëmijët e të gjitha moshave, por sigurohuni të jeni veçanërisht të qartë me fëmijët e vegjël dhe mos përdorni shprehje të tërthorta. Të thuash diçka si “e humbëm dikë” mund ta ngatërrojë edhe më shumë një fëmijë të vogël, sepse ai nuk do ta kuptojë çfarë do të thotë kjo. Psikologia **Lisa Damour** rekomandon këtë qasje: është më e dobishme që të rriturit t’u thonë fëmijëve me ngrohtësi dhe butësi se kanë një lajm shumë të trishtueshëm për të ndarë dhe se personi i dashur ka vdekur, që do të thotë se trupi i tij ka ndaluar së funksionuari dhe se nuk do ta shihni më. Për prindërit mund të jetë e vështirë të përdorin një gjuhë kaq të drejtpërdrejtë, por është e rëndësishme të jeni të sinqertë dhe transparentë.

Do t’ju duhet t’u jepni fëmijëve kohë për ta përvetësuar këtë informacion. Fëmijët e vegjël mund të reagojnë duke u dukur sikur nuk po dëgjojnë. Jini të durueshëm dhe prisni derisa të përqendrohen. Gjithashtu përgatituni që fëmijët më të vegjël t’i bëjnë të njëjtat pyetje përsëri dhe përsëri, jo vetëm në atë moment, por edhe gjatë ditëve dhe javëve në vijim.

Kontrolloni nëse kanë ndonjë mendim “magjik”. Disa fëmijë mund të shqetësohen se kanë thënë ose bërë diçka që e ka shkaktuar vdekjen. Fëmijët e çdo moshe mund të ndihen fajtorë, prandaj përpiquni të kuptoni nëse ndihen përgjegjës në ndonjë mënyrë.

Mund t’i pyesni: “A jeni të shqetësuar se babai ka vdekur për shkak të diçkaje që keni thënë apo bërë?” Shpjegoni me fjalë të thjeshta se çfarë ka ndodhur dhe sigurojini se ata nuk kanë faj. Për shembull: “Ju nuk keni bërë asgjë gabim. Ishte një mikrob që e sëmuri babanë dhe e bëri të ndalonte së marrë frymë. Ai mund ta kishte marrë atë kudo. Askush nuk mund ta kishte parandaluar dhe askush nuk ka faj.”

 A është në rregull të shprehni zinë tuaj para fëmijës?

Është plotësisht në rregull dhe krejt e natyrshme që ju të tregoni se jeni të trishtuar para fëmijës tuaj. Përpiquni të përgatiteni që reagimi juaj të mos e frikësojë fëmijën, por jini të sinqertë. Nëse jeni të trishtuar dhe qani, tregojuni si po ndiheni dhe sigurojini se nuk ka asgjë të keqe në shprehjen e emocioneve dhe në ndarjen e tyre me të tjerët. Kjo i ndihmon fëmijët t’i kuptojnë më mirë, t’i përjetojnë dhe t’i shprehin edhe ndjenjat e tyre.

 Si mund ta ndihmoni fëmijën tuaj të përballet me zinë?

Zia është një mënyrë e rëndësishme për fëmijët dhe të rriturit që të përballen me humbjen e një personi të dashur. Është e rëndësishme që fëmijët të përfshihen në mënyrën që ju e shihni të përshtatshme dhe në të cilën ata ndihen rehat. Zia i ndihmon ata ta pranojnë vdekjen e personit të dashur, të kujtojnë jetën e tij dhe të thonë lamtumirë.

Gjeni një mënyrë për të organizuar një përkujtim për të nderuar dhe për të treguar sa i rëndësishëm ishte ai person për ju të gjithë. Gjeni mënyra që fëmija juaj të lidhet me kujtimin e tij, të tregojë dashurinë dhe rëndësinë që ai person kishte në jetën e tij. Fëmijët mund të pëlqejnë të pikturojnë një vizatim, të lexojnë një poezi, të lexojnë diçka që kanë shkruar për atë person ose të këndojnë një këngë.

Çdo familje ka besime shpirtërore ose praktika kulturore të ndryshme. Nëse familja juaj i përket një feje të caktuar, mund të jetë e dobishme të kontaktoni udhëheqësin tuaj shpirtëror, i cili mund t’ju ndihmojë në shpjegimin e vdekjes dhe t’ju ofrojë ngushëllim si juve ashtu edhe fëmijëve tuaj.

 Si mund ta mbroni shëndetin mendor të fëmijës pas vdekjes së një personi të dashur?

Ja disa mënyra të rëndësishme se si mund ta ndihmoni fëmijën tuaj të ndihet më mirë dhe të mbrojë shëndetin e tij mendor:

Vazhdoni t’i ofroni fëmijës kujdes të dashur dhe të qëndrueshëm nga ju, një prind, i afërm ose kujdestar të cilit ai i beson dhe që e njeh mirë.

Foshnjat dhe fëmijët e vegjël vazhdojnë të ndihen të sigurt dhe të dashur përmes kontaktit fizik të ngrohtë, përkëdheljeve, këngëve dhe mbajtjes në krahë.

Përpiquni të ruani sa më shumë që të jetë e mundur rutinat dhe strukturën e përditshme. Mbani një ritëm të rregullt gjatë ditës me aktivitete si punët e shtëpisë, detyrat e shkollës, aktiviteti fizik dhe loja.

Nëse fëmijët shfaqin sjellje të vështira ose rikthehen në sjellje më të hershme, përpiquni të kuptoni se kjo është mënyra e tyre për të shprehur atë që nuk arrijnë ta thonë me fjalë dhe mos i ndëshkoni për këtë.

Sigurohuni që edhe fëmijët e tjerë në jetën e fëmijës, përmes mësuesve ose prindërve të tyre, të informohen për atë që ka ndodhur, në mënyrë që ta mbështesin fëmijën kur ai të kthehet në shkollë.

Mos harroni të kujdeseni edhe për mirëqenien tuaj fizike dhe mendore. Edhe ju po përjetoni zinë. Mund të jetë e vështirë të mbështesni fëmijët ndërkohë që përballeni me emocionet tuaja, prandaj është shumë e rëndësishme të gjeni kohë për veten dhe të kujdeseni për veten. Nuk mund t’i ndihmoni fëmijët nëse nuk jeni mirë. Flini mjaftueshëm, ushqehuni siç duhet, bëni aktivitet fizik, gjeni kohë për t’u çlodhur, për shembull duke dëgjuar muzikë, dhe sigurohuni të keni dikë tek i cili mund të drejtoheni për mbështetje emocionale. Përpiquni të shmangni praktika të dëmshme si rritja e konsumit të alkoolit. /UNICEF/