Të gjithë njerëzit kanë një dialog të brendshëm, një rrjedhë të vazhdueshme mendimesh, idesh, imazhesh, dëshirash dhe kujtimesh. Por ndonjëherë, gjatë aktiviteteve të zakonshme të ditës, kjo rrjedhë ndërpritet nga një mendim ose imazh shqetësues.
Mendimet ndërhyrëse janë mendime ose imazhe të padëshiruara që mund të shkaktojnë ankth dhe shqetësim. Një studim global ka gjetur se rreth 94% e njerëzve përjetojnë mendime të tilla, që mund të variojnë nga shqetësime të zakonshme, si “A e fika sobën?”, deri te mendime më shqetësuese, përfshirë frikën se mund të humbasin kontrollin dhe të dëmtojnë dikë.
Ndryshe nga mendimet e zakonshme, mendimet ndërhyrëse mund të duken të çuditshme, të pakëndshme dhe të vështira për t’u kontrolluar.
Sipas psikologut të Mayo Clinic, Craig N. Sawchuk, Ph.D., L.P., një shembull mund të jetë kur një person ndodhet në një lartësi të madhe dhe papritur mendon: “Po sikur ta humbja kontrollin dhe ta shtyja dikë nga këtu?”. Vetë mendimi mund të jetë ndërhyrës, edhe nëse personi nuk dëshiron dhe nuk ka ndërmend ta bëjë atë.
Shumica e njerëzve përjetojnë herë pas here mendime të tilla, të cilat mund të duken të çuditshme ose paksa të pakëndshme, por zakonisht janë në gjendje t’i lënë pas. Për disa njerëz, megjithatë, mendimet ndërhyrëse bëhen të përsëritura dhe mund të kërkojnë ndihmë profesionale.
Çfarë i shkakton mendimet ndërhyrëse?
Mendimet ndërhyrëse mund të nxiten nga shumë gjëra, si këngët, lajmet, një telefonatë nga një person i së kaluarës ose një situatë e caktuar. Në raste të tjera, ato mund të shfaqen papritur, pa një shkak të dukshëm.
Sipas Mayo Clinic, studimet tregojnë se mendimet ndërhyrëse mund të shfaqen më shpesh gjatë periudhave të stresit, ankthit, mungesës së gjumit ose lodhjes mendore.
Për disa njerëz, ato nuk janë thjesht një mendim i rastësishëm, por bëhen pjesë e përditshmërisë. Kjo mund të ndodhë te personat me çrregullime të caktuara të shëndetit mendor, si çrregullimi obsesiv-kompulsiv (OCD) ose çrregullimi i stresit post-traumatik (PTSD).
Sipas Sawchuk, mendimet ndërhyrëse mund të jenë shenjë e një çrregullimi kur fillojnë të marrin gjithnjë e më shumë kohë, përpjekje dhe energji gjatë ditës. Në rastin e OCD-së, një tregues i rëndësishëm është kur personi kalon më shumë se një orë në ditë i përfshirë nga obsesionet dhe ritualet. Megjithatë, rëndësi kanë edhe shkalla e shqetësimit dhe ndikimi në jetën personale, sociale dhe profesionale.
Kur cilësia e jetës fillon të dëmtohet, Mayo Clinic rekomandon kërkimin e ndihmës profesionale.
Çrregullimi obsesiv-kompulsiv
Mendimet ndërhyrëse janë një simptomë e zakonshme e çrregullimit obsesiv-kompulsiv (OCD). Personat me OCD mund të përjetojnë:
- Obsesione: mendime ose imazhe të përsëritura, të padëshiruara dhe intensive, si frika e fortë nga mikrobet ose mendimet për dëmtimin e dikujt.
- Kompulsione: veprime të përsëritura që kryhen për të lehtësuar shqetësimin e shkaktuar nga obsesionet ose për të parandaluar diçka të keqe. Një shembull është larja e përsëritur e duarve nga frika e mikrobeve.
Në disa raste, obsesionet dhe kompulsionet mund të marrin disa orë të ditës.
Sawchuk e përshkruan OCD-në si një gjendje që mund të jetë jashtëzakonisht konsumuese. Sipas tij, personat me OCD shpesh mund të përjetojnë një ndjenjë të lartë përgjegjësie dhe faji, duke menduar se nëse nuk ndërmarrin një veprim të caktuar, diçka e keqe do të ndodhë.
Për shembull, një person mund të jetë duke dalë nga shtëpia për të shkuar në punë dhe të mendojë: “A e mbylla derën?”. Në OCD, pyetja nuk vjen thjesht nga kurioziteti, por mund të shoqërohet me mendimin se nëse dera nuk është mbyllur, dikush mund të hyjë në shtëpi dhe kjo do të jetë faji i personit.
Mendimet e tilla shpesh shkojnë drejt skenarit më të keq, i cili për personin me OCD mund të duket shumë i mundshëm.
Çrregullimi i stresit post-traumatik
Personat me çrregullim të stresit post-traumatik (PTSD) gjithashtu mund të përjetojnë shpesh mendime ndërhyrëse.
PTSD është një gjendje e shëndetit mendor që mund të shfaqet pas përjetimit ose dëshmimit të një ngjarjeje traumatike. Simptomat mund të përfshijnë rikthime të pavullnetshme të ngjarjes, makthe, ankth të fortë dhe mendime të pakontrollueshme rreth traumës.
Çrregullimet e ankthit
Personat me çrregullime të ankthit, përfshirë çrregullimin e ankthit të përgjithësuar, mund të përjetojnë ndjenjë të vazhdueshme ankthi që zgjat me muaj ose vite dhe që mund të ndërhyjë në jetën e përditshme.
Mendimet ndërhyrëse dhe të përsëritura mund të jenë gjithashtu pjesë e përvojës së përditshme të disa personave me ankth.
Shembuj të mendimeve ndërhyrëse
Mendimet ndërhyrëse shpesh janë të çuditshme, shqetësuese dhe të papritura. Disa prej tyre lidhen me dhunën ose sjellje të papërshtatshme që personi që i përjeton nuk do t’i dëshironte dhe nuk do t’i kryente.
Sipas Mayo Clinic, temat e zakonshme mund të lidhen me:
- Aktet seksuale: mendime për kryerjen e një akti seksual të dhunshëm ose të papërshtatshëm.
- Dhunën ndaj fëmijëve: për shembull, mendime të padëshiruara për dëmtimin e një foshnjeje.
- Agresivitetin: mendime për vrasjen ose dëmtimin e një personi tjetër.
- Fenë: mendime ose fjalë fyese gjatë një rituali fetar.
- Vdekjen: mendime për kërcimin nga një lartësi ose situatë tjetër të rrezikshme.
- Sigurinë: përfytyrimi i një personi të dashur duke u goditur nga një makinë.
- Traumën: rikthimi i kujtimeve nga një përvojë traumatike.
Është e rëndësishme të bëhet dallimi mes të pasurit një mendim të padëshiruar dhe të dëshiruarit ose planifikuarit për ta realizuar atë.
Si të përballeni me mendimet ndërhyrëse?
Hapi i parë është gjetja e një profesionisti shëndetësor që ka përvojë me mendimet ndërhyrëse, OCD-në ose PTSD-në.
Sipas Sawchuk, disa profesionistë mund të mos kenë përvojë të mjaftueshme me OCD-në dhe mund të alarmohen kur dëgjojnë për përmbajtjen e mendimeve ndërhyrëse. Ndërsa profesionistët me përvojë në këtë fushë i njohin këto mendime si pjesë të gjendjes, nuk e gjykojnë pacientin dhe mund të ofrojnë strategji efektive për t’i menaxhuar ato.
Terapia njohëse-sjellore
Terapia njohëse-sjellore (CBT) është një formë psikoterapie e bazuar në prova, e cila trajton mendimet dhe sjelljet që kontribuojnë në ankth.
CBT bazohet në idenë se mendimet, sjelljet dhe emocionet lidhen me njëra-tjetrën dhe ndikojnë në mënyrë të ndërsjellë.
Sipas Mayo Clinic, CBT përdoret me sukses për shumë probleme psikologjike dhe kërkimet kanë treguar se ajo mund të ndihmojë ndjeshëm njerëzit me OCD. Një kurs i CBT-së mund të zgjasë rreth 4 deri në 12 seanca, megjithëse kohëzgjatja ndryshon në varësi të personit dhe problemit që trajtohet.
Ekspozimi dhe parandalimi i reagimit
Ekspozimi dhe parandalimi i reagimit (ERP) është një formë e CBT-së që përdoret veçanërisht për OCD-në.
Gjatë ERP-së, terapisti e ndihmon personin të përballet gradualisht me situatat që shkaktojnë ankth, ndërsa i reziston kryerjes së kompulsionit.
Sipas Sawchuk, sjelljet e përsëritura mund të bëhen zakone të mësuara. ERP synon t’i ndërpresë këto modele duke filluar me sfida më të vogla dhe duke kaluar gradualisht në situata më të vështira.
Për shembull, një person me frikë të fortë nga mikrobet mund të ketë nevojë të përballet gradualisht me situata që zakonisht do ta nxisnin të lahej ose dezinfektohej në mënyrë të përsëritur. Qëllimi është të mësohet se ankthi mund të ulet edhe pa kryer kompulsionin.
Në disa raste, terapisti mund të përdorë edhe ushtrime ku personi shkruan skenarët që i frikësohen dhe i lexon përsëri disa herë. Fillimisht ankthi mund të rritet, por me përsëritjen mendimet mund të humbasin gradualisht rëndësinë dhe fuqinë e tyre.
ERP mund të zhvillohet gjatë seancave të zakonshme të terapisë, në programe intensive ambulatore ose në programe rezidenciale, në varësi të nevojave të personit.
Medikamentet
Medikamentet nuk i eliminojnë domosdoshmërisht mendimet ndërhyrëse, por mund të ndihmojnë në kontrollimin e obsesioneve dhe kompulsioneve.
Sipas Sawchuk, në rastet e lehta të OCD-së mund të mjaftojë ERP-ja, ndërsa në rastet e moderuara ose të rënda profesionistët shëndetësorë mund të përfshijnë edhe medikamente, zakonisht së bashku me terapinë e sjelljes.
Vetëdija e ndërgjegjshme
Hulumtimet sugjerojnë se ushtrimet e mindfulness-it, ose vetëdijes së ndërgjegjshme, mund të ndihmojnë në përmirësimin e kontrollit të vëmendjes, uljen e ankthit dhe reduktimin e mendimeve ndërhyrëse.
Një nga qasjet më të thjeshta është përqendrimi te momenti i tanishëm, për shembull përmes vëmendjes ndaj frymëmarrjes ose një objekti të caktuar.
Një tjetër qasje është pranimi i mendimeve dhe emocioneve pa i gjykuar ato. Kjo nënkupton t’i vëresh mendimet kur shfaqen, pa i trajtuar automatikisht si të vërteta ose si udhëzime për veprim.
A kanë ndonjë kuptim mendimet ndërhyrëse?
Në përgjithësi, jo.
Sipas Mayo Clinic, për shumicën e njerëzve mendimet ndërhyrëse janë thjesht një produkt i mënyrës se si funksionon truri. Ekspertët rekomandojnë pranimin e faktit se mendimet e padëshiruara janë pjesë e përvojës njerëzore.
Një mendim i tillë nuk është domosdoshmërisht pozitiv apo negativ dhe nuk tregon automatikisht karakterin, dëshirat apo qëllimet e personit që e përjeton.
Problemi shfaqet kur personi fillon t’i kushtojë mendimit një rëndësi të jashtëzakonshme, përpiqet vazhdimisht ta neutralizojë ose të sigurohet se ai nuk do të realizohet.
Pse kam mendime ndërhyrëse?
Mendimet ndërhyrëse mund të shfaqen më shpesh kur një person është nën stres, i lodhur ose i rraskapitur mendërisht. Por nëse ato shfaqen për disa orë gjatë ditës, shkaktojnë shqetësim të madh ose personi kalon shumë kohë duke analizuar se çfarë “do të thotë” një mendim i caktuar, mund të jetë e nevojshme një vlerësim nga profesionisti i shëndetit mendor.
Sipas Sawchuk, OCD-ja zakonisht nuk zhduket vetvetiu pa trajtim, por është një gjendje që mund të trajtohet, edhe kur një person e ka përjetuar për vite ose dekada.
Nëse mendimet ndërhyrëse po ndikojnë në marrëdhëniet, punën, studimet ose cilësinë e jetës, kërkimi i ndihmës profesionale mund të jetë një hap i rëndësishëm.
