Fjalët e prindërve kanë një ndikim të rëndësishëm në mënyrën se si fëmijët e perceptojnë veten. Një kritikë e rastësishme nuk përcakton domosdoshmërisht zhvillimin emocional të një fëmije, por kur kritikat, krahasimet dhe qortimet bëhen pjesë e përditshme e komunikimit familjar, ato mund të ndikojnë në vetëbesimin, marrëdhëniet dhe mënyrën se si fëmija i përballon sfidat.

Kur një fëmijë dëgjon vazhdimisht se nuk është mjaftueshëm i mirë, se gjithmonë gabon ose se të tjerët janë më të suksesshëm se ai, mund të fillojë t’i përvetësojë këto mesazhe dhe t’i konsiderojë si të vërteta për veten.

Kur kritika nuk mbetet vetëm një vërejtje

Prindërit kanë rol të rëndësishëm në mësimin e rregullave, vendosjen e kufijve dhe korrigjimin e sjelljeve të papërshtatshme. Megjithatë, ekziston një dallim mes kritikës që e ndihmon fëmijën të mësojë dhe asaj që e bën të ndihet i pavlerë.

Për shembull, t’i thuash një fëmije “Kjo detyrë nuk është e plotë, le ta shohim së bashku si mund ta përmirësosh” është ndryshe nga t’i thuash “Ti kurrë nuk bën asgjë si duhet”.

Në rastin e parë, vëmendja përqendrohet te veprimi dhe mundësia për përmirësim. Në të dytin, kritika drejtohet te vetë fëmija dhe aftësitë e tij në përgjithësi.

Kur ky komunikim përsëritet, fëmija mund të fillojë ta lidhë vlerën e tij personale me suksesin, bindjen ndaj prindërve ose miratimin e tyre.

Si ndikon kritika e vazhdueshme në vetëbesimin e fëmijëve?

1. Fëmijët fillojnë të dyshojnë në aftësitë e tyre

Një fëmijë që kritikohet shpesh mund të fillojë të besojë se nuk është mjaftueshëm i aftë, edhe kur ka mundësi reale për të mësuar dhe për të pasur sukses. Kjo mund ta bëjë më të pasigurt në shkollë, në aktivitetet shoqërore dhe në situata të reja.

2. Frika nga gabimet mund t’i pengojë të provojnë gjëra të reja

Nëse gabimet shoqërohen vazhdimisht me qortime ose turpërim, fëmija mund të fillojë t’i shmangë sfidat nga frika se mos dështon. Në vend që ta shohë gabimin si pjesë të të mësuarit, mund ta perceptojë atë si dëshmi se nuk është mjaftueshëm i mirë.

3. Mund të zhvillojnë nevojë të vazhdueshme për miratim

Disa fëmijë bëhen tepër të shqetësuar për atë që mendojnë prindërit dhe njerëzit e tjerë për ta. Ata mund të kërkojnë vazhdimisht konfirmim se kanë bërë gjënë e duhur ose të ndihen keq kur nuk marrin lavdërime.

4. Mund ta përvetësojnë kritikën dhe të bëhen tepër të ashpër me veten

Fjalët e përsëritura mund të kthehen në mënyrën se si fëmija flet me veten. Edhe kur prindërit nuk janë pranë, ai mund t’i thotë vetes se nuk është i aftë, se gjithmonë gabon ose se nuk është aq i mirë sa të tjerët.

5. Mund të ndikohen marrëdhëniet me të tjerët

Fëmijët që ndihen vazhdimisht të gjykuar mund të tërhiqen nga situatat shoqërore, të kenë vështirësi për t’u shprehur ose të bëhen veçanërisht të ndjeshëm ndaj kritikave. Disa mund të reagojnë me zemërim, ndërsa të tjerë mund të përpiqen të shmangin çdo konflikt.

Këto janë pasoja të mundshme, jo rezultate të pashmangshme. Ndikimi varet nga mosha e fëmijës, intensiteti dhe kohëzgjatja e kritikave, marrëdhënia me prindërit dhe mbështetja që merr nga njerëzit e tjerë.

Pse disa prindër i kritikojnë vazhdimisht fëmijët e tyre?

Jo çdo prind që kritikon shpesh e bën këtë me qëllim për ta lënduar fëmijën. Në disa raste, kritika lidhet me bindjen se presioni i vazhdueshëm do ta motivojë fëmijën të përmirësohet.

Prindërit mund të kenë pritshmëri të larta për rezultatet shkollore, sjelljen ose suksesin e fëmijëve. Të tjerë mund të përsërisin mënyra komunikimi që i kanë përjetuar vetë gjatë fëmijërisë.

Stresi, lodhja dhe vështirësitë personale mund të ndikojnë gjithashtu në mënyrën se si prindërit reagojnë. Megjithatë, të kuptuarit e arsyeve nuk do të thotë se pasojat e kritikës së vazhdueshme duhen neglizhuar.

Fëmijët kanë nevojë për udhëzim dhe kufij, por edhe për sigurinë se dashuria dhe vlera e tyre nuk varen nga fakti nëse bëjnë gjithçka në mënyrë të përsosur.

Si mund të korrigjohet sjellja pa e dëmtuar vetëbesimin?

Prindërit nuk duhet të heqin dorë nga korrigjimi i sjelljeve të papërshtatshme. Ajo që ka rëndësi është mënyra se si e komunikojnë kritikën.

Disa qasje mund të ndihmojnë:

• Kritikoni sjelljen, jo identitetin e fëmijës. Në vend të “Je i papërgjegjshëm”, shpjegoni se çfarë nuk shkoi mirë dhe çfarë pritet herën tjetër.
• Shmangni krahasimet. Krahasimi me motrat, vëllezërit ose fëmijët e tjerë mund ta bëjë fëmijën të ndihet inferior. Përqendrohuni te përparimi i tij.
• Vlerësoni përpjekjen, jo vetëm rezultatin. Njohja e këmbënguljes dhe përmirësimit e ndihmon fëmijën të kuptojë se gabimet janë pjesë e të mësuarit.
• Dëgjoni përpara se të reagoni. Përpiquni të kuptoni pse ndodhi një sjellje, në vend që të nxirrni menjëherë përfundime për karakterin e fëmijës.
• Kërkoni falje kur e teproni. Një prind mund të thotë: “Nuk duhej të të flisja në atë mënyrë. Sjellja që ndodhi duhet ta diskutojmë, por nuk duhej të të lëndoja me fjalët e mia.”

Këto ndryshime nuk kërkojnë prindër të përsosur. Ato kërkojnë gatishmëri për të reflektuar, për të dëgjuar dhe për të riparuar marrëdhënien kur diçka shkon keq.

A mund të rikthehet vetëbesimi i një fëmije?

Po. Përvojat e përsëritura pozitive, marrëdhëniet e sigurta dhe mbështetja emocionale mund ta ndihmojnë fëmijën të zhvillojë një perceptim më të shëndetshëm për veten.

Kur fëmija ndihet i dëgjuar, kur gabimet trajtohen si mundësi për të mësuar dhe kur prindërit tregojnë interes për ndjenjat e tij, ai mund të mësojë gradualisht se nuk ka nevojë të jetë i përsosur për t’u pranuar.

Nëse fëmija shfaq frikë të vazhdueshme, tërheqje sociale, ankth të theksuar ose një perceptim shumë negativ për veten, mund të jetë e dobishme të kërkohet ndihma e një psikologu për fëmijë.

Përfundim

Prindërit janë ndër njerëzit e parë përmes të cilëve fëmijët mësojnë si ta vlerësojnë veten. Kritika e vazhdueshme mund t’i bëjë të dyshojnë në aftësitë e tyre, të kenë frikë nga gabimet dhe ta lidhin vlerën personale me miratimin e të tjerëve.

Kjo nuk do të thotë se fëmijët duhet të rriten pa kufij apo korrigjime. Përkundrazi, ata kanë nevojë për udhëzim të qartë, por edhe për respekt, inkurajim dhe siguri emocionale.

Një fëmijë mund të mësojë se ka bërë një gabim pa besuar se vetë është gabim. Dhe ky dallim mund të ketë rëndësi të madhe për mënyrën se si do ta shohë veten edhe në të ardhmen.