Çrregullimi i spektrit autik (ASD), ose autizmi, është një paaftësi zhvillimore që mund të shfaqet me një gamë të ndryshme simptomash. Zakonisht prek aftësitë sociale dhe komunikimin.

Ndërsa shumë nga shenjat klinike të autizmit tek të rriturit janë të ngjashme me ato tek fëmijët, disa të rritur mund të fshehin simptomat e tyre në situata sociale. Kjo e bën më të vështirë diagnostikimin në moshë të madhe.

Autizmi është një spekter
Siç sugjeron edhe emri, çrregullimi i spektrit autik është një spekter. Ka një gamë të gjerë simptomash të mundshme, që e bëjnë të vështirë matjen e tyre. Disa të rritur me autizëm tregojnë pothuajse të gjitha simptomat “tipike” klinike, ndërsa të tjerët kanë vetëm disa prej tyre.

1. Vështirësi në komunikimin social

Shumë të rritur me autizëm e gjejnë të vështirë të lidhen dhe të komunikojnë me të tjerët në një mënyrë që konsiderohet “tipike” në shoqëri. Simptoma që lidhen me ndërveprimet sociale dhe marrëdhëniet mund të përfshijnë:

• Vështirësi në krijimin e miqësive
  
• Vështirësi në leximin e shenjave sociale, si shprehjet e fytyrës ose toni i zërit
  
• Vështirësi në shprehjen e emocioneve
  
• Të flasësh me një ton “të sheshtë”
  
• Vështirësi në dëgjimin e të tjerëve
  
• Mungesë kontakti me sy
  
• Ankth social
  
• Vështirësi në kuptimin e normave sociale ose komunikimit joverbal
  
• Marrja e fjalëve dhe shprehjeve në kuptimin e tyre literal (p.sh. moskuptimi i sarkazmës)
  

2. Sjellje të kufizuara dhe të përsëritura

Të rriturit me autizëm shpesh kanë sjellje të përsëritura ose të kufizuara që mund të ndikojnë në lëvizjet fizike, të folurit, interesat dhe rutinat e përditshme. Këto mund të përfshijnë:

• Të jenë më të interesuar për objekte sesa për njerëz
  
• Vështirësi në ndryshimin e fokusit
  
• Ekholalia (përsëritje e fjalëve ose shprehjeve)
  
• Ndihet i stresuar kur ndryshon rutina e rreptë
  
• Interesa të kufizuara, të ngushta ose obsesive
  
• Lëvizje të përsëritura (ndonjëherë të quajtura “stimming”), si përplasja e duarve apo lëvizjet përpara-mbrapa
  

3. Ndjeshmëri sensoriale

Disa të rritur me autizëm përjetojnë dhe reagojnë ndaj inputeve sensoriale (prekjes, shijeve, aromave, tingujve dhe pamjeve) në mënyra jo tipike. Simptomat sensoriale që lidhen me ASD përfshijnë:

• Shmangien e prekjes fizike
  
• Hiposensibilitet ose hipersensibilitet ndaj stimujve si dritat ose tingujt
  
• Hipersensibilitet ose mospëlqim i fortë për ushqime të caktuara
  
• Të hanë vetëm ushqime të caktuara
  
• Të ndihen të mbingarkuar nga dritat, turmat dhe zhurmat
  
• Të frikësohen më pak ose më shumë se zakonisht nga tingujt
  
• Tolerancë e ulët ose e lartë ndaj dhimbjes
  
• Ndjeshmëri ndaj të nxehtit dhe/ose të ftohtit
  

Cilat janë simptomat e tjera të çrregullimit të spektrit autik?

Sfida të tjera që lidhen me ASD mund të përfshijnë:

• Sfida njohëse, përfshirë vështirësi në të nxënë, përqendrim dhe imagjinatë
  
• Sfida emocionale, përfshirë frikë ose ankth të lartë, disponime të pazakonta dhe irritim
  
• Probleme gastrointestinale
  
• Vështirësi në gjumë
  
• Hiperaktivitet
  
• Impulsivitet
  

Çfarë është “maskimi” tek të rriturit me autizëm?

Diagnostikimi i autizmit tek të rriturit mund të jetë veçanërisht sfidues sepse disa prej tyre, me vetëdije ose pa vetëdije, mund të “maskojnë” ose të fshehin simptomat e tyre në situata sociale. Ky mekanizëm përballues u ndihmon atyre të përshtaten në shoqëri.
Megjithatë, të veprosh në mënyra që ndihen të pakëndshme emocionalisht dhe fizikisht mund të jetë shumë lodhës. Për shembull, një person mund të mbajë kontakt sysh gjatë një bisedë pavarësisht se nuk e preferon këtë. Studimet tregojnë se maskimi mund të jetë i dëmshëm për shëndetin mendor të personit.

Kur duhet të kontaktoni një profesionist shëndetësor?

Shenjat e autizmit zakonisht shfaqen para moshës dy vjeçare. Fëmijët zakonisht ekzaminohen për autizëm nga pediatri. Por shumë persona diagnostikohen shumë më vonë.
Nuk mund të përcaktoni nëse jeni autik pa një vlerësim nga një profesionist shëndetësor. Marrja e një diagnoze mund t’ju ndihmojë të mbroheni vetë. Ka shumë burime të disponueshme, nga grupet e mbështetjes deri te opsionet e trajtimit.
Mund të jetë e dobishme të kontaktoni një profesionist shëndetësor nëse simptomat tuaja shkaktojnë shqetësim ose ndikojnë negativisht në cilësinë e jetës. Këto simptoma mund të përfshijnë:

• Të ndiheni shumë të stresuar nëse rutina juaj e përditshme ndryshon
  
• Vështirësi në leximin, kuptimin dhe/ose përgjigjen ndaj sinjaleve sociale dhe emocionale
  
• Vështirësi në komunikim në mënyra që të tjerët i kuptojnë
  
• Të ndiheni të mbingarkuar nga inputet sensoriale, si zhurmat e forta ose dritat e ndezura
  
• Vështirësi në krijimin dhe mbajtjen e miqësive
  
• Fokusim intensiv në interesa specifike
  

Pyetje të Shpeshta

A kam autizëm apo ADHD?
Personat me çrregullim të vëmendjes dhe hiperaktivitet (ADHD) dhe ata me autizëm mund të kenë simptoma të ngjashme si shqetësimi dhe nxitimi. Autizmi dhe ADHD mund të shfaqen edhe së bashku. Megjithatë, njerëzit me ASD kanë më shumë vështirësi në ndryshimin e fokusit sesa në shpërqendrimin dhe hiperaktivitetin e përgjithshëm. Autizmi lidhet më shpesh me vështirësi sociale dhe komunikimi.

Çfarë mund të ngatërrohet me autizmin?
Disa çrregullime të shëndetit mendor mund të ngatërrohen me autizmin. Shembuj përfshijnë ADHD, çrregullimet e ankthit dhe çrregullimin obsesiv-kompulsiv (OCD). Simptomat e çrregullimeve të tjera zhvillimore gjithashtu mund të përputhen me ato të autizmit.

Si testohet autizmi tek të rriturit?
Procesi i saktë për diagnostikimin e autizmit tek të rriturit është ende në zhvillim. Zakonisht, një specialist si neuropsikolog, psikiatër, ose neurolog përdor vëzhgime të sjelljes dhe kriteret për ASD të përshkruara në Manualin Diagnostik dhe Statistikor të Çrregullimeve Mendore, Botimi i 5-të (DSM-5), për të vendosur diagnozën. /Health/