Dhjetë: kjo është mosha e personit më të ri me HIV që Sesenieli Naitala ka takuar ndonjëherë.

Kur ajo filloi rrjetin Survivor Advocacy Network në Fiji në vitin 2013, ai djalë i vogël nuk kishte lindur ende. Tani ai është një nga mijëra fijianë që kanë kontraktuar virusin që përhapet nëpërmjet gjakut në vitet e fundit – shumë prej tyre të moshës 19 vjeç ose më të rinj, dhe shumë prej tyre përmes përdorimit intravenoz të drogës.

“Më shumë të rinj po përdorin droga,” thotë znj. Naitala, e cila përmes organizatës së saj jep mbështetje për punëtoret e seksit dhe përdoruesit e drogës në kryeqytetin Suva. “Ai (djali) ishte një nga të rinjtë që ndanin gjilpëra në rrugë gjatë kohës së Covid.”

Gjatë pesë viteve të fundit, Fiji – një vend i vogël në Paqësorin Jugor me një popullsi nën një milion – është bërë epiqendra e një nga epidemitë më të shpejta të HIV-it në botë.

Në vitin 2014, vendi kishte më pak se 500 persona me HIV. Në vitin 2024, ky numër arriti në rreth 5,900 – një rritje njëmbëdhjetëfish.

Në të njëjtin vit, Fiji regjistroi 1,583 raste të reja – një trefishim në krahasim me mesataren pesëvjeçare. Nga këto, 41 ishin të moshës 15 vjeç ose më të vegjël, krahasuar me vetëm 11 në vitin 2023.

Këto shifra e bënë ministrin e shëndetësisë së vendit të shpallë shpërthimin e HIV-it në janar. Javën e kaluar, zëvendësministri i shëndetësisë Penioni Ravunawa paralajmëroi se Fiji mund të regjistrojë mbi 3,000 raste të reja HIV deri në fund të vitit 2025.

“Kjo është një krizë kombëtare,” tha ai. “Dhe nuk po ngadalësohet.”

BBC ka biseduar me ekspertë të ndryshëm, aktivistë dhe punonjës të frontit për arsyet e rritjes kaq të shpejtë të rasteve. Disa vunë në dukje se ndërsa ndërgjegjësimi për HIV-in po përhapet dhe stigma po pakësohet, më shumë njerëz po testohen.

Megjithatë, ata vërejnë se shumë persona mbeten të padukshëm për statistikat zyrtare – dhe se shkalla reale e problemit është ndoshta shumë më e madhe sesa numrat rekord tregojnë.

“Duke ndarë gjakun”

Në thelb të epidemisë së HIV-it në Fiji është një trend në rritje i përdorimit të drogës, marrëdhënieve seksuale të pasigurta, ndarjes së gjilpërave dhe një praktike të quajtur “bluetoothing”.

Kjo praktikë, e njohur gjithashtu si “hotspotting”, përfshin një përdorues droge intravenoze që tërheq gjakun e vet pas një doze dhe e injekton tek një person tjetër – i cili pastaj mund ta bëjë të njëjtën gjë për një të tretë, e kështu me radhë.

Kalesi Volatabu, drejtoreshë ekzekutive e organizatës joqeveritare Drug Free Fiji, e ka parë këtë praktikë nga afër. Në maj të vitit të kaluar, gjatë një shëtitjeje të hershme në Suva, ajo pa një grup prej shtatë- tetë personash të grumbulluar së bashku.

“Pashë gjilpërën me gjak – ishte para syve të mi,” kujton ajo. “Një vajzë e re sapo kishte marrë dozat dhe po tërhiqte gjakun – ndërsa vajza të tjera, të rritura, ishin në radhë për të marrë dozën me atë gjilpërë.

“Nuk janë vetëm gjilpërat ato që po ndajnë – ata po ndajnë gjakun.”

Praktika e bluetoothing është raportuar edhe në Afrikën e Jugut dhe Lesotho, dy vende me nivelet më të larta të HIV-it në botë. Në Fiji, kjo praktikë u bë e njohur vitet e fundit, sipas zonjave Volatabu dhe Naitala.

Një nga arsyet e popullaritetit të saj është kostoja më e ulët: disa persona mund të paguajnë së bashku për një dozë dhe ta ndajnë atë mes tyre. Një tjetër arsye është lehtësia sepse nevojitet vetëm një shiringë.

Në Fiji, shiringat janë të vështira për t’u gjetur, pasi farmacitë, nën presion policor, kërkojnë recetë dhe mungojnë programet për shpërndarjen e gjilpërave të pastra.

Megjithëse po rritet miratimi për këto programe që synojnë të ulin përhapjen e sëmundjeve të transmetuara përmes gjakut, zbatimi i tyre në këtë vend shumë fetar dhe konservator ka qenë sfidues.

Zonja Volatabu thotë se ka një “mungesë drastike” të pikave për shpërndarjen e gjilpërave, gjë që nxit praktika të rrezikshme si ndarja e gjilpërave dhe bluetoothing dhe i lë organizatat joqeveritare me përgjegjësinë për të shpërndarë jo vetëm shiringa, por edhe kondoma.

Në gusht të vitit 2024, Ministria e Shëndetësisë e Fiji-së e njohu bluetoothing si një nga shkaktarët e rritjes së rasteve me HIV. Një tjetër shkak është chemsex, ku njerëzit përdorin droga – shpesh metanfetaminë – para dhe gjatë marrëdhënieve seksuale.

Në Fiji, ndryshe nga shumica e vendeve të tjera, metanfetamina kristalore përdoret kryesisht nëpërmjet injeksioneve intravenoze.

Ministria gjithashtu zbuloi se nga 1,093 rastet e reja në 9 muajt e parë të vitit 2024, 223 – rreth 20% – ishin nga përdorimi intravenoz i drogës.

Fëmijët dhe metanfetamina

Fiji është bërë një nyje kryesore në Paqësor për trafikimin e metanfetaminës kristalore gjatë 15 viteve të fundit. Kjo ndodh për shkak të pozicionit gjeografik mes Azisë Lindore dhe Amerikës – prodhuesve kryesorë të drogës – dhe Australisë dhe Zelandës së Re – tregjeve më të paguara në botë.

Gjatë kësaj periudhe, metanfetamina është përhapur në komunitetet lokale, duke u kthyer në një krizë që, si HIV-i, u shpall “emergjencë kombëtare”.

Dhe sipas atyre që punojnë në vijën e parë, mosha e përdoruesve po ulet gjithnjë e më shumë.

“Po shohim gjithnjë e më shumë të rinj,” thotë znj. Volatabu. “Ata po bëhen gjithnjë e më të rinj.”

Statistikat më të fundit kombëtare të HIV-it në Fiji tregojnë se përdorimi intravenoz i drogës është mënyra më e zakonshme e transmetimit, duke përbërë 48% të rasteve. Transmetimi seksual përbën 47%, ndërsa transmetimi nga nëna tek fëmija gjatë shtatzënisë dhe lindjes është shkaku kryesor i rasteve pediatrike.

Të gjithë at që BBC ka intervistuar bien dakord se mungesa e edukimit është një faktor kryesor në këtë epidemi. Zonjat Volatabu dhe Naitala po punojnë për ta ndryshuar këtë. Znj. Naitala thotë se ndërsa ndërgjegjësimi për rreziqet e HIV-it po përhapet, “bluetoothing” është bërë më pak i popullarizuar.

Më shumë njerëz po testohen dhe kërkojnë trajtim për HIV, gjë që po ndihmon për të pasuruar të dhënat mbi shkallën e krizës.

Por ekziston shqetësimi se numrat zyrtarë janë vetëm maja e ajsbergut – dhe frika për atë që fshihet poshtë sipërfaqes.

Lavina

José Sousa-Santos, drejtues i Qendrës Rajonale të Sigurisë në Paqësorin në Universitetin e Canterbury në Zelandën e Re, thotë se “po formohet një stuhi perfekte”.

“Shqetësimi është në të gjitha nivelet e shoqërisë dhe qeverisë për krizën e HIV-it në Fiji – jo vetëm për atë që po ndodh tani, por edhe për atë ku do të jetë brenda tre vitesh dhe për mungesën e burimeve në Fiji,” thotë ai. “Sistemet e mbështetjes – infermieria, shpërndarja dhe aksesimi i barnave për trajtimin e HIV-it – thjesht nuk ekzistojnë.

“Kjo është ajo që na tmerron ne që punojmë në këtë rajon: nuk ka mënyrë që Fiji të përballojë këtë.”

Pas shpalljes së shpërthimit në janar, qeveria fijiane ka tentuar të përmirësojë monitorimin e HIV-it dhe aftësinë për të adresuar mungesën e raportimit të rasteve.

Rrjeti Global i Alarmit dhe Reagimit, i cili u thirr për të ndihmuar, deklaroi në një raport se “adresimi i këtyre çështjeve përmes një përgjigjeje të koordinuar kombëtare është thelbësor për të kthyer rrjedhën e epidemisë së HIV-it në Fiji”.

Raporti gjithashtu vuri në dukje mungesën e stafit, problemet në komunikim, sfidat me pajisjet laboratorike dhe mungesën e testeve të shpejta dhe barnave për HIV, që po ndikojnë në testimin, diagnozën dhe trajtimin.

Mbledhja e të dhënave është e ngadaltë, e vështirë dhe me gabime, tha raporti – duke penguar përpjekjet për të kuptuar shkallën e epidemisë dhe efikasitetin e përgjigjes.

Kjo lë shumë ekspertë, autoritete dhe qytetarë në errësirë. Z. Sousa-Santos parashikon një “lavinë” rastesh që do të vijë.

“Ajo që po shohim tani është fillimi i lavinës, por nuk mund ta ndalojmë, sepse infektimet po ndodhin tashmë ose kanë ndodhur – ne thjesht nuk do t’i shohim ato dhe njerëzit nuk do të kërkojnë testimin për dy-tre vjet të tjera,” thotë ai.

“Nuk ka asgjë që mund të bëjmë tani për të ndaluar numrin e infeksioneve që kanë ndodhur gjatë vitit të kaluar dhe që po ndodhin tani. Kjo është ajo që është vërtetë e tmerrshme.” /BBC/