Raftet e supermarketeve janë të mbushura me vajra, nga ato të lira si vaji i lulediellit dhe ai vegjetal, deri te vajrat më të shtrenjtë si ai i ullirit, avokados dhe arrës së kokosit që pretendojnë përfitime për shëndetin.

Vajrat dhe yndyrnat kanë qenë në qendër të diskutimeve ushqimore për vite me radhë, dhe për të kuptuar pse ka rëndësi, është e dobishme të shqyrtohen llojet e ndryshme të yndyrnave që ato përmbajnë.

Jo të gjitha yndyrnat sillen njësoj në trup. Disa rrisin nivelin e kolesterolit, ndërsa të tjera ndihmojnë në uljen e tij.

Kolesteroli është një substancë yndyrore që prodhohet natyrshëm në mëlçi dhe gjendet gjithashtu në disa nga ushqimet që konsumohen. Nivelet e larta të kolesterolit të keq mund të çojnë në akumulim të depozitave yndyrore në muret e enëve të gjakut, duke i ngushtuar ose bllokuar ato.

Me kaq shumë mesazhe të ndryshme, zgjedhja e produktit të duhur mund të duket shpesh e vështirë.

Nita Forouhi, profesore e Shëndetit të Popullsisë dhe Ushqyerjes në Universitetin e Kembrixhit, në podkastin Sliced Bread të BBC-së, shpjegon se asnjë vaj nuk është zgjidhje magjike për shëndetin dhe rrëzon tri mite të zakonshme për vajrat e gatimit.

1. Përdorni vaj luledielli dhe vaj vegjetal për gatim

Vaji i kolzës (i njohur zakonisht si vaj vegjetal) dhe vaji i lulediellit shpesh kritikohen nga disa që pretendojnë se janë të përpunuar në mënyrë të tepruar dhe mund të shkaktojnë inflamacion që dëmton shëndetin kardiovaskular.

Megjithatë, nuk ka prova që mbështesin këtë pretendim.

Në të vërtetë, këta vajra përmbajnë sasi të ulëta, rreth 5 deri në 10 për qind, të yndyrnave të ngopura që janë të pashëndetshme, dhe janë të pasur me yndyrna të pangopura mono dhe poli. Yndyrnat poli të pangopura (si omega-3 dhe omega-6) janë të domosdoshme për shëndetin e trurit dhe të zemrës.

Sipas Forouhi, këta vajra janë absolutisht të mirë për shëndetin.

Ajo sqaron se ato ndihmojnë në uljen e rrezikut të sëmundjeve kur yndyrnat e ngopura (si gjalpi, dhjami ose gjalpi i qartësuar) zëvendësohen me këta vajra.

Për më tepër, me një çmim rreth 2 paund për litër në shumicën e supermarketeve, janë edhe një zgjidhje ekonomike për gatim në shtëpi.

2. Margarina mund të ndihmojë në uljen e kolesterolit të keq

Margarina ka pasur një reputacion të keq për shumë vite, duke bërë që shumë ta shmangin.

Kjo ndodhi sepse dikur përmbante yndyrna trans të dëmshme që lidhen fort me sëmundjet e zemrës, por margarinas moderne përmbajnë pothuajse zero yndyrna trans.

Kështu që mund të bëhen pjesë e një diete të shëndetshme dhe të ndihmojnë në uljen e kolesterolit të keq.

Gjalpi gjithashtu nuk është plotësisht i ndaluar. Nëse preferohet për shije, mund të përdoret në mënyrë të moderuar. Gjithsesi, këshillohet që në vend të gjalpit ose margarinës, të përdoren herë pas here vajra që kanë më pak yndyrna të ngopura.

Udhëzimet shëndetësore në Mbretërinë e Bashkuar sugjerojnë që marrja e yndyrnave të ngopura të mbahet nën 10 për qind të kalorive ditore. Kjo është më e lehtë për t’u arritur nëse përdoret vaj për gatim në vend të gjalpit.

3. Vaji i ullirit nuk është i përshtatshëm për skuqje të thellë

Vajrat reagojnë ndryshe kur nxehen, çka i bën disa prej tyre të papërshtatshëm për skuqje.

Për shembull, vaji ekstra i virgjër i ullirit është i pasur me antioksidantë dhe komponime të dobishme, por pika e ulët e tymit bën që të jetë më i përshtatshëm për sallata ose për t’u shtuar në fund të gatimit sesa për skuqje të thellë.

Pika e tymit është temperatura në të cilën yndyrnat në vaj fillojnë të shpërbëhen dhe të çlirojnë komponime të padëshirueshme që mund të japin shije të hidhur ose të djegur.

Restauratori Tim Hayward tregon se për skuqje të lehtë përdor një vaj të thjeshtë ulliri.

Ndërsa për skuqje të thellë, si patate apo peshk të mbështjellë, më të përshtatshme janë vajrat si ai vegjetal ose luledielli që i përballojnë temperaturat e larta pa u shpërbërë.

Disa studime gjithashtu kanë treguar se vajrat që ngrohen mbi pikën e tymit çlirojnë nënprodukte kimike toksike.

Por sipas profesoreshës Forouhi, kjo mënyrë gatimi nuk është shumë e zakonshme në kushte shtëpie dhe studimet afatgjata mbi shëndetin tregojnë se vajrat vegjetalë, pa përjashtim, lidhen me përfitime për sëmundjet kronike.

Cilat vajra duhen përdorur?

Për një strategji të thjeshtë në kuzhinë:

• Për gatim të përditshëm: Vaji i lulediellit ose i kolzës janë të përballueshëm, të shëndetshëm dhe shumëpërdorimësh. Gjithashtu mund të përdoret një vaj i zakonshëm ulliri.
  
• Për sallata ose për t’u shtuar mbi gatimet: Vaji ekstra i virgjër i ullirit ofron shije dhe përfitime për shëndetin.
  
• Për skuqje të thellë: Qëndroni te vajrat me pikë të lartë tymi si ai vegjetal ose i lulediellit.
  
• Për ndryshim shijeje: Megjithëse nuk kanë të njëjtat përfitime shëndetësore si vaji i ullirit, mund të përdoren vajrat e susamit, arrës së kokosit apo avokados për gatime të ftohta nëse pëlqehet shija.
  

Në përfundim, Forouhi thekson se më mirë është të shihet e gjithë dieta në tërësi sesa të përqendroheni vetëm te zgjedhja e një shisheje të caktuar vaji.

Rekomandohet që të merret parasysh shija dhe çmimi, dhe të eksperimentohet me lloje të ndryshme vajrash që mund të ofrojnë përfitime për shëndetin.