Si çon pirja e duhanit në kancer të mushkërive

Pirja e duhanit është me diferencë shkaku kryesor i kancerit të mushkërive. Rreth 85 për qind e vdekjeve nga kanceri i mushkërive në vitin 2025 pritet të shkaktohen nga pirja e duhanit, dhe shumë të tjera nga ekspozimi ndaj tymit pasiv.

Pirja e duhanit është padyshim faktori më i fortë i rrezikut për kancer të mushkërive, por shpesh ndërvepron me faktorë të tjerë. Personat që pinë duhan dhe janë të ekspozuar ndaj rreziqeve të tjera të njohura, si radoni dhe asbesti, janë në rrezik edhe më të lartë. Jo të gjithë ata që pijnë duhan marrin kancer në mushkëri, ndaj duket se faktorët gjenetikë luajnë gjithashtu një rol (shih më poshtë).

Pse mund të shkaktohet kanceri i mushkërive te personat që nuk pinë duhan

Jo të gjithë personat që preken nga kanceri i mushkërive pijnë duhan. Shumë prej tyre kanë pirë më parë, por shumë të tjerë nuk kanë pirë kurrë.

Kanceri i mushkërive te personat që nuk pijnë duhan mund të shkaktohet nga ekspozimi ndaj radonit, tymit pasiv, ndotjes së ajrit apo faktorëve të tjerë. Ekspozimet në vendin e punës ndaj asbestit, gazrave të naftës ose kimikateve të tjera mund të shkaktojnë gjithashtu kancer të mushkërive tek disa njerëz që nuk pijnë duhan.

Disa persona pa faktorë të njohur rreziku mund të zhvillojnë kancer të mushkërive. Kjo mund të ndodhë për shkak të ngjarjeve të rastësishme që nuk kanë shkak të jashtëm, por edhe për arsye që ende nuk janë zbuluar.

Kanceret e mushkërive te personat që nuk pijnë duhan shpesh janë të ndryshme nga ato që shfaqen te duhanpirësit. Ato priren të zhvillohen në moshë më të re dhe shpesh kanë ndryshime gjenetike të veçanta nga ato që gjenden në tumoret e shkaktuara nga duhani. Në disa raste, këto ndryshime gjenetike mund të përdoren për të udhëhequr trajtimin.

Ndryshimet gjenetike që mund të çojnë në kancer të mushkërive

ADN-ja është molekula në qelizat tona që përmban gjenet, të cilat kontrollojnë mënyrën se si funksionojnë qelizat. ADN-ja, e trashëguar nga të dy prindërit, ndikon jo vetëm në pamjen tonë, por edhe në rrezikun për të zhvilluar sëmundje të caktuara, përfshirë disa lloje kanceri.

Disa gjene ndihmojnë në kontrollin e rritjes, ndarjes dhe vdekjes së qelizave:

• Gjenet që ndihmojnë qelizat të rriten, ndahen ose të mbeten gjallë quhen onkogjene.
  
• Gjenet që kontrollojnë ndarjen e qelizave ose që shkaktojnë vdekjen e tyre në kohën e duhur quhen gjene shtypëse të tumorit.
  

Kanceret mund të shkaktohen nga ndryshime në ADN që aktivizojnë onkogjenet ose çaktivizojnë gjenet shtypëse të tumorit. Zakonisht nevojiten ndryshime në shumë gjene për të shkaktuar kancer të mushkërive. Ka kryesisht dy lloje mutacionesh gjenetike: mutacione të trashëguara (germinale) dhe mutacione të fituara (somatike).

Ndryshimet gjenetike të trashëguara (mutacione germinale)

Mutacionet gjenetike të trashëguara janë ndryshime në gjenet që ju i merrni nga prindërit. Këto janë mutacionet që ndodhen në ADN-në tuaj që nga momenti i krijimit, nëpërmjet qelizës vezë dhe spermës.

Disa njerëz trashëgojnë mutacione që mund të rrisin rrezikun për të zhvilluar disa lloje kanceri. Historikisht, mutacionet germinale nuk janë menduar të shkaktojnë shumë raste të kancerit të mushkërive. Megjithatë, studimet e fundit kanë treguar se mund të jetë e dobishme që të gjithë pacientët me kancer të mushkërive të testohen për mutacione germinale.

Nëse gjenden mutacione të tilla, kjo jo vetëm që tregon se ju keni një rrezik të trashëguar për të zhvilluar kancer të mushkërive, por gjithashtu mund të ndihmojë në përcaktimin e mënyrës më të mirë të trajtimit. Nëse ju keni kancer të mushkërive dhe një mutacion të caktuar germinal, mund të reagoni mirë ndaj terapive të synuara për atë mutacion.

Shembuj të mundshëm të mutacioneve germinale te pacientët me kancer të mushkërive përfshijnë: CHEK2, ATM, TP53, BRCA1, EGFR, APC dhe PALB2. Studimet janë ende në zhvillim për të kuptuar më mirë rolin e tyre. Pavarësisht nëse keni apo jo rrezik të trashëguar, mjekët rekomandojnë që të shmangni ekspozimin ndaj tymit të duhanit dhe faktorëve të tjerë që rrisin rrezikun për kancer.

Ndryshimet gjenetike të fituara (mutacione somatike ose “mutacione drejtuese”)

Mutacionet e fituara, ose mutacionet somatike, mund të ndodhin në çdo qelizë gjatë jetës dhe nuk janë të trashëguara. Ato përfaqësojnë ndryshime në ADN që nuk janë marrë nga prindërit, por që janë fituar me kalimin e kohës.

Disa nga këto mutacione ndikojnë në aftësinë e qelizës për të kontrolluar rritjen e saj dhe mund ta shndërrojnë atë nga qelizë normale në qelizë kancerogjene. Këto quhen mutacione drejtuese (driver mutations). Nëse tumori juaj ka një mutacion drejtues, ka shumë gjasa që të përgjigjet mirë ndaj një terapie të synuar.

Për pacientët me kancer të mushkërive jo të vogla në fazë të avancuar, rekomandohet që masa në mushkëri ose metastazat të testohen për mutacione drejtuese. Praktika standarde është të testohet për mutacionet EGFR, ALK, ROS1, MET, RET, BRAF dhe NTRK.

Nëse ndonjë prej këtyre mutacioneve gjendet, trajtimi fillestar i rekomanduar është terapia e synuar (në vend të kimioterapisë). Edhe pse këto mutacione mund të ndodhin te çdo pacient me kancer të mushkërive, personat që nuk pijnë duhan janë më të prirur t’i kenë këto mutacione drejtuese. /American Cancer Society (ACS)/