Hormonet luajnë një rol jetik në funksionimin e duhur të trupit tonë. Por ato mund të kenë edhe një efekt të fuqishëm – dhe ndonjëherë negativ – mbi humorin dhe shëndetin tonë mendor.

Ne të gjithë na pëlqen të mendojmë që ndjenjat dhe emocionet tona janë nën kontrollin tonë, por a është kjo me të vërtetë? Shkencëtarët prej kohësh kanë ditur që mesazherët kimikë të quajtur neurotransmetues ushtrojnë një ndikim të madh në trurin tonë. Megjithatë, ndërsa shkencëtarët mësojnë më shumë, po zbulojnë se edhe hormonet mund të ndikojnë në mënyra të papritura në mendjen tonë.

Tani, disa po përpiqen të shfrytëzojnë këtë njohuri për të gjetur trajtime të reja për sëmundje si depresioni dhe ankthi.

Hormonet janë mesazherë kimikë të liruar nga disa gjëndra, organe dhe inde. Ata hyjnë në qarkullimin e gjakut dhe udhëtojnë nëpër trup, përpara se të lidhen me receptorë në një vend të caktuar. Kjo lidhje funksionon si një “shtrëngim dore” biologjik që i tregon trupit të bëjë diçka. Për shembull, hormoni insulinë i thotë qelizave të mëlçisë dhe muskujve të thithin glukozën e tepërt nga gjaku dhe ta ruajnë si glikogjen.

Kontrolli i padukshëm i hormoneve

Shkencëtarët kanë identifikuar më shumë se 50 hormone në trupin e njeriut deri tani. Së bashku, ata menaxhojnë qindra procese trupore, përfshirë rritjen dhe zhvillimin e një personi, funksionin seksual, riprodhimin, ciklin gjumë-zgjim dhe – më e rëndësishmja – mirëqenien mendore.

“Hormonet ndikojnë shumë në humorin dhe emocionet tona,” thotë Nafissa Ismail, profesoreshë e psikologjisë në Universitetin e Otavas, Kanada.

“Ata e bëjnë këtë duke ndërvepruar me neurotransmetuesit që prodhohen dhe lirohen në zona specifike të trurit, por edhe duke ndikuar në procese si vdekja e qelizave apo neurogjeneza – kur krijohen ose lindin neuronë të rinj.”

Përhapja e çrregullimeve mendore, si depresioni, ankthi dhe çrregullimi post-traumatik (PTSD) është më e lartë gjatë tranzicioneve të mëdha hormonale. Kjo është veçanërisht e vërtetë për gratë. Normat e depresionit janë thelbësisht të barabarta midis djemve dhe vajzave gjatë fëmijërisë, por në adoleshencë, vajzat janë dy herë më të prira për depresion sesa djemtë – një ndryshim që vazhdon gjatë gjithë jetës.

Pra, a mund të jenë hormonet fajtorë? Ndoshta nuk është surprizë të mësohet që, nëse jeni grua, hormonet seksuale ushtrojnë një ndikim të fuqishëm në humor. Ditët dhe javët përpara menstruacioneve, nivelet e estrogjenit dhe progesteronit bien, duke shoqëruar ndjenja irritimi, lodhjeje, trishtimi dhe ankthi për disa, por jo për të gjitha. Disa gra mund të përjetojnë madje çrregullimin disfjor para-menstrual (PMDD), një çrregullim i rëndë hormonal i humorit, i karakterizuar nga luhatje ekstreme të humorit, ankth, depresion dhe ndonjëherë mendime vetëvrasëse gjatë dy javëve para menstruacioneve.

“Për shumë gra me PMDD është një problem shumë kronik që përballen çdo muaj, dhe mund të ketë një ndikim shumë të thellë në jetën e tyre,” thotë Liisa Hantsoo, profesoreshë asistente e psikiatrisë dhe shkencave të sjelljes në Shkollën e Mjekësisë të Universitetit Johns Hopkins, SHBA.

Në anën tjetër, nivelet e larta të estrogjenit menjëherë para ovulacionit janë lidhur me ndjenja mirëqenieje dhe lumturie. Ndërkohë, allopregnanoloni, një produkt i shkatërrimit të progesteronit, njihet gjithashtu për efektet qetësuese.

“Nëse i jepni dikujt një injeksion allopregnanaloni, do ta relaksojë atë,” thotë Hantsoo.

Nuk është vetëm “koha e muajit” me të cilën gratë duhet të përballen. Fluktuacionet hormonale gjatë shtatzënisë, perimenopauzës dhe menopauzës mund të shkaktojnë gjithashtu probleme me shëndetin mendor. Deri në 13% e grave që sapo kanë lindur përjetojnë depresion.

Por pse ndodh kjo? Menjëherë pas lindjes, gratë përjetojnë një rënie të theksuar të hormoneve progesteron dhe estrogjen. Gjatë perimenopauzës, gratë mund të përjetojnë gjithashtu fluktuacione dramatike të hormoneve ovariane.

“Mund të mos bëhet fjalë për nivelin e saktë të hormoneve që dikush ka, por më shumë për këto tranzicione ku një person kalon nga nivele të ulëta në të larta, ose anasjelltas,” thotë Liisa Galea, profesoreshë e psikiatrisë në Universitetin e Torontos, Kanada.

“Disa njerëz janë më të ndjeshëm ndaj këtyre luhatjeve. Ndërsa të tjerët kalojnë menopauzën pa asnjë simptomë.”

Nuk janë vetëm gratë. Edhe burrat përjetojnë një ulje të niveleve të testosteronit me moshën, megjithëse ndryshimi është gradual dhe jo aq i theksuar sa tek gratë. Megjithatë, ka disa dëshmi që sugjerojnë se edhe ky ndryshim i vogël është i mjaftueshëm për të shkaktuar ndryshime në humor tek disa, por jo tek të gjithë burrat.

“Shohim ndryshime në humor tek disa burra ndërsa nivelet e testosteronit ndryshojnë gjatë jetës, dhe kjo është padyshim një temë që nuk merr mjaft vëmendje,” thotë Ismail.

Një mënyrë se si hormonet seksuale mund të ndikojnë në humor është përmes rritjes së niveleve të neurotransmetuesve serotoninës dhe dopaminës në tru. Nivelet e ulëta të serotoninës prej kohësh konsiderohen si shkaktar i depresionit, dhe shumica e antidepresantëve modernë rrisin nivelet e këtij kimikati të trurit. Ka dëshmi që disa estrogjene mund ta bëjnë receptorët e serotoninës më të ndjeshëm dhe të rrisin numrin e receptorëve të dopaminës në tru.

Një teori tjetër është që estrogjeni mbron neuronët nga dëmtimi dhe madje mund të stimulojë rritjen e neuronëve të rinj në një zonë të trurit të quajtur hipokampus – i njohur për rolin që luan në kujtesë dhe emocione. Njerëzit me depresion dhe sëmundjen e Alzheimer-it njihen për humbjen e neuronëve në hipokampus. Ndërkohë, antidepresantët dhe barnat psikedelike që rrisin humorin, si psilocibina – që gjendet në kërpudha magjike – shkaktojnë rritjen e neuronëve të rinj në këtë zonë.

“Estrogjeni është neuro-protektiv, prandaj promovon neurogjenezën,” thotë Ismail. “Për këtë arsye, kur gratë hyjnë në menopauzë, shohim një tkurrje të dendriteve [degëve që dalin nga qelizat nervore], projeksione këto që kemi pasur më parë në jetë.” Kjo është arsyeja pse gratë që kalojnë menopauzën shpesh përballen me mjegull truri dhe probleme me kujtesën.

Kur përgjigjja e trupit ndaj stresit dështon

Humbja e neuronëve në hipokampus mund të ketë pasoja për një tjetër sistem hormonal, të njohur si aksioni hipotalamus-hipofizë-adrenal (HPA), i cili rregullon përgjigjen e trupit ndaj stresit.

Kur ndjejmë ankth, hipotalamusi – një zonë e trurit që kontrollon lirimin e shumicës së hormoneve në trup – dërgon një sinjal tek gjëndra hipofizë për të liruar një hormon të quajtur hormon adrenokortikotrop (ACTH). ACTH më pas stimulon gjëndrat adrenalë të lëshojnë kortizol, një hormon stresi. Kortizoli i tregon trupit të lirojë sheqer në qarkullimin e gjakut, duke i dhënë trurit dhe trupit energjinë që u nevojitet për të vepruar në një emergjencë.

“Aksi HPA aktivizohet kur dikush është i stresuar, dhe në afat të shkurtër kjo është e përshtatshme sepse ndihmon trupin të përballet me stresin,” thotë Hantsoo. “Por në afat të gjatë mund të jetë i dëmshëm.”

Zakonisht, kortizoli që përshkon trupin duhet të aktivizojë një cikël negativ të kthimit, ku hipokampusi i thotë hipotalamusit të ndalojë komunikimin me hipofizën, duke përfunduar përgjigjen ndaj stresit. Megjithatë, nëse një person përjeton stres kronik – si intimidim, keqtrajtim apo dhunë – kjo nuk ndodh, dhe truri përshkohet nga kortizoli. Kjo është e keqe, sepse me kalimin e kohës kortizoli rrit inflamacionin në tru, vret neuronët në hipokampus dhe e pengon atë të japë feedback-un negativ. Për më tepër, kortizoli mund të shkatërrojë edhe neuronët në zona të tjera të trurit, si amigdala dhe korteksi prefrontal – duke ndikuar në kujtesë, përqendrim dhe humor.

“Amigdala është zona e trurit që na lejon të kontrollojmë emocionet tona, dhe humbja e masës në atë zonë lidhet me rritje të emocionalitetit, irritimit dhe vështirësi në kontrollimin e emocioneve negative,” thotë Ismail.

“Atrofia në korteksin prefrontal lidhet me vështirësi në përqendrim dhe marrjen e vendimeve të duhura në kohën e duhur. Ndërsa atrofia në hipokampus lidhet me vështirësi në kujtimin e informacionit.”

Ndërsa kortizoli na bën të ndjehemi të stresuar, oksitocina, e njohur shpesh si “hormoni i dashurisë”, thuhet se bën të kundërtën. Ka reputacion për promovimin e ndjenjave të ngrohta dhe mirësisë. Lirohet gjatë lindjes, ushqyerjes me gji dhe orgazmës, por duket se luan një rol edhe në lidhjen mes kafshëve dhe njerëzve.

“Oksitocina është lidhur me ndjenjën e lidhjes dhe sigurimit, dhe sigurisht kjo ndihmon në kundërshtimin e efekteve të stresit,” thotë Ismail. “Kur ndjehemi të sigurt dhe me mbështetje rreth nesh, kjo ul nivelet e kortizolit që mund të jenë rritur nga stresi.”

Studimet kanë treguar gjithashtu që përdorimi i sprajit nazal me oksitocin bën që njerëzit të jenë më bujarë, bashkëpunues dhe empatikë, dhe më të prirur të besojnë të huaj.

Megjithatë, jo të gjithë janë të bindur. Nuk është treguar në mënyrë përfundimtare që oksitocina kalon pengesën gjak-tru, për shembull.

Më shumë e pranuar është teoria që çekuilibrimet në dy hormone kyçe të prodhuara nga tiroidja – një gjëndër në formë fluture në qafë – mund të shkaktojnë depresion dhe ankth.

Hormonet janë triiodotironina (T3) dhe tiroksina (T4), dhe së bashku ndihmojnë në rregullimin e ritmit të zemrës dhe temperaturës. Megjithatë, kur nivelet janë shumë të larta – për shembull në hipertiroidizëm – mund të shkaktohet ankth. Në anën tjetër, kur janë shumë të ulëta, depresioni është i zakonshëm. Fatmirësisht, korrigjimi i niveleve hormonale zakonisht i shëron simptomat e pacientëve.

“Kur pacientët shkojnë tek mjeku duke u ankuar për ndryshime në humor, një nga gjërat e para që mjekët bëjnë është të kontrollojnë profilin hormonal, sepse shpesh, kur arrijmë të korrigjojmë hormonin që po ndryshon, mund të rregullojmë edhe humorin,” thotë Ismail.

Për shkak të efektit të hormoneve tiroide në humor nuk dihet saktësisht, por një teori është se T3 veçanërisht mund të rrisë nivelet e serotoninës dhe dopaminës në tru, ose të përmirësojë ndjeshmërinë e receptorëve për këta neurotransmetues. Receptorët e hormoneve tiroide janë gjithashtu të pranishëm në zona të trurit që lidhen fort me rregullimin e humorit.

Trajtime të reja

Shpresa është që këto njohuri të reja mbi hormonet dhe efektet e tyre në humor do të çojnë në trajtime të reja. Ka shenja që kjo po ndodh, me një medikament të quajtur Brexanolone, që imitonte hormonin allopregnanolone, i cili ka treguar efekt shumë të mirë në trajtimin e depresionit pas lindjes.

Ka gjithashtu disa dëshmi që nëse keni nivele të ulëta të testosteronit, marrja e suplementeve të testosteronit bashkë me disa antidepresantë mund t’i bëjë ata më efektivë. Studimet tregojnë që terapia me estrogjen, përfshirë terapinë e zëvendësimit hormonal (HRT), gjithashtu mund të ndihmojë në përmirësimin e humorit të disa, por jo të gjitha grave që kalojnë perimenopauzën dhe menopauzën.

Ndërkohë, kontraceptivët hormonalë mund të funksionojnë mrekullisht për disa gra me PMDD, por për të tjera mund të përkeqësojnë simptomat, duke treguar se kërkimi për trajtime të reja pengohet nga fakti që ende nuk kuptojmë pse disa njerëz janë kaq të ndjeshëm ndaj luhatjeve hormonale, ndërsa të tjerët jo.

“Ne e dimë që hormonet ndikojnë në humor dhe shëndet mendore, por duhet të kuptojmë se si e bëjnë këtë para se të mund të krijojmë trajtimet e duhura,” thotë Ismail.

“Siç e dimë, antidepresantët aktualë që rregullojnë nivelet e serotoninës nuk janë efektivë në të gjitha rastet, me disa studime që sugjerojnë se janë më pak efektivë tek adoleshentët veçanërisht, ndaj duhet të mësojmë se çfarë ka të veçantë tek kjo grupmoshë dhe truri në zhvillim në atë fazë që i bën ata më rezistentë ndaj trajtimit.” /BBC/